Werkgelegenheid zou een van de belangrijkste verkiezingsthema's moeten zijn.

Mathijs Bouman schrijft in het FD dat de verkiezingen voor de komende jaren bepalend zullen zijn voor de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Mathijs concludeert dat het arbeidsmarktbeleid van het kabinet Rutte II volledig is mislukt en wijst naar de belangrijkste hervormingen: de Wet Werk en Zekerheid (WWZ) van Lodewijck Ascher (PvdA) en de Wet Deregulering Arbeidsrelaties (DBA) van Staatssecretaris Eric Wiebes (VVD).

Bouman vergelijkt de verkiezingsprogramma's van de politieke partijen met betrekking tot de arbeidsmarkt. Droevige conclusie: de partijen besteden nauwelijks tot geen aandacht aan de arbeidsmarkt. Zelfs de PVV, die er toch van uit gaat dat ze de meeste stemmen zal oogsten, heeft helemaal geen passage over de arbeidsmarkt in haar verkiezingsprogramma opgenomen(!). In de interviews, die Wekr (aankomende) Kamerleden de afgelopen periode afnam, hebben politici al snel als excuus dat werkgelegenheid weliswaar belangrijk is, maar dat dit impliciet in de verkiezingsprogramma's opgenomen is als een resultaat van investeringen in de economie. Dus, werkgelegenheid als resultaat en niet als doel... Wanneer werkgelegenheid niet het doel is, wat zijn dan de gevolgen voor het sociale stelsel? Dit wordt immers gefinancierd door premieafdrachten van werkgevers, werknemers en uitkeringsgerechtigden...

Toen ik bij Wekr in 2014 de eerste discussies startte over de gevolgen van de steeds sneller toenemende automatisering, robotisering en Artificial Intelligence (AI) voor de arbeidsmarkt en, in direct verband daarmee, ons sociale stelsel, werd ik door mijn collega's bij Wekr fronsend aangekeken. Een tijdlang was ik een roepende in de woestijn. Wat ik aankaartte leek immers marginaal en iets van de verre toekomst.

Inmiddels heeft de BBC een grootscheeps onderzoek gepubliceerd waaruit blijkt dat al tegen het jaar 2000 een schrikbarend aantal jobs geautomatiseerd zullen zijn, waaronder ook vele banen die nu nog als 'hoogwaardig' beschouwd worden! Kijk ook eens naar het onderzoek van Deloitte uit 2014 naar de gevolgen van automatisering voor Nederland. Minister Ascher waarschuwde in datzelfde rapport al dat de arbeidsmarkt hervormd diende te worden. Block Chain Technology, algoritmes en AI zijn zaken waarvan de meeste mensen nog weinig, of alleen maar een vage, notie hebben maar deze technieken dringen in snel tempo door in alle uithoeken van onze wereldwijde samenleving. Zij vormen slechts het voorspel van de explosie aan technische ontwikkelingen die nog gaat komen. Zo ontwerpen en bouwen 2D chips nu al zelf 3D chips die de rekencapaciteit exponentieel doen stijgen en zijn we de laatste decennia al van enkele duizenden naar miljarden transistors in een CPU gegaan! Medewerkers Klantenservice bij banken en verzekeraars wordt in snel tempo vervangen door 'Chatbots'. Praat u maar tegen de robot! De Japanse verzekeraar Fukoku Mutual Life Insurance heeft deze maand 34 hoogwaardige verzekeringsagenten vervangen door IBM's Watson Explorer, een dienst die gebruik maakt van de kunstmatige intelligentie van supercomputer Watson. Het bedrijf bespaart met deze beperkte actie jaarlijks al 1,1 miljoen Euro op loonkosten! Je kunt op vijf vingers natellen dat er zeer spoedig zeer velen in zeer veel bedrijven zullen volgen! Volgens een rapport uit 2015 van het Normura Research Instituut zullen in 2035 ongeveer de helft van alle banen in Japan door robots uitgevoerd worden! En in ons eigen Nederlandse Best is een bedrijf dat robots als uitzendkrachten verhuurd. Seizoensdrukte? - Huur even een inpakrobot in! Het bedrtijf leidt ook operators op om die robots te bedienen omdat de conventionele banen van operators immers bedreigt worden. Dit zal zeker niet tot een toename van jobs leiden, maar hooguit tot een vertraging van de afkalving van jobs!

Stephen Hawking waarschuwde afgelopen oktober tegen het risico van AI die zowel de redding als de ondergang van de mensheid kunnen betekenen. Elon Musk, de CEO van Tesla stelde in november 2016 dat mensen zullen moeten 'fuseren' met machines om in staat te zijn te overleven in het tijdperk van Kunstmatige Intelligentie en om te voorkomen dat mensen overbodig worden. Jobs verdwijnen en de overheid zal de mensen van een inkomen moeten voorzien... We zijn het punt genaderd van de technologische singulariteit, het moment waarop we machines kunnen bouwen die de intelligentie van de mens voorbij streven en dus overbodig kunnen maken!

Jobs gaan verdwijnen als gevolg van automatisering, robotisering en de toepassing van kunstmatige intelligentie. Waar in het verleden technologische ontwikkelingen steeds leidden tot het wegvallen van laagwaardig werk en vervanging door nieuwe, soms meer en betere, meerhoogwaardige jobs, zullen de jobs die nu verdwijnen niet in eenzelfde mate vervangen worden door nieuwe soorten jobs! We zijn het kantelpunt voorbij!

Voor ondernemers en investeerders zijn dit prachtige business cases: Machines kennen geen werktijden, ziekte, verlof of Cao's, hoeven geen bedrijfsrestaurant of HR medewerker, geen loonadministratie, gaan niet in de OR of bij de vakbond, vergen geen management aandacht en dus geen management, vergen minder interne organisatie en leiden de aandacht daarom minder af van de markt. Kortom machines zijn kosteneffectief, financieel planbaar en hassle free.

Dit alles gebeurt niet morgen. Het is al gaande! Het aantrekken van de economie zal ons nog wel enige en tijd van geruststelling voorzien en naïeve geesten zullen zeggen dat het toch allemaal wel meevalt. Bovendien zijn steeds meer bedrijven ervan doordrongen dat de consument hen op termijn geen bestaansrecht gunt wanneer ze niet Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen. Dat is zeker een positieve trend. Tenslotte zijn bedrijven ook mensen. Maar tegelijkertijd is het hebben van werknemers geen hobby van werkgevers. Integendeel het hebben van werknemers en hen effectief laten samenwerken is voor werkgevers 'een hoop gedoe' en brengt veel onzekerheid en kosten met zich mee. Ik garandeer u dat technologische ontwikkelingen en efficiency niet tegen te houden zijn! Het is een onontkoombaar feit dat het leveren van arbeid in de toekomst niet meer nodig is! Technologisch zijn we in staat om genoeg te produceren voor iedereen. De wereldproductie zal in de toekomst praktisch volledig automatisch plaatsvinden. De concepten van 'arbeid' en 'jobs', deze gesublimeerde concepten van natuurlijke taakverdeling en gezamenlijke inspanningen die ooit verricht moesten worden om een mammoet de kuil in te drijven, worden overbodig. 'De arbeid' verliest het definitief van het 'het kapitaal'. Dit heeft enorme sociaaleconomische, sociaal-maatschappelijke en culturele implicaties.

Wat is het probleem?

Waarom begin ik deze blog met een hulpkreet? Met de verkiezingen voor de deur verbaasd het me ongelooflijk hoezeer het bij alle partijen ontbreekt aan een blik op de toekomst, laat staan aan een coherente visie op de arbeidsmarkt van de toekomst. Omdat er in de toekomst veel minder jobs zullen zijn, zal het beroep wat op het sociale stelsel wordt gedaan alleen maar toenemen. Op de langere termijn valt het Nederlandse sociale stelsel niet meer te financieren op basis van werknemers -, en werkgeverspremies. Daar moet dus nu over nagedacht worden! Met de huidige politieke constellatie en de actuele verkiezingsprogramma's houd ik echter mijn hart vast! Ik vrees dat we de komende kabinetsperiode niet veel verder komen dan het eindelijk eens goed reguleren van de wet DBA en wat afspraken en bijstelling van de wet Werk en Zekerheid naar 'wat meer zekerheid ten koste van wat minder flexibiliteit'. Kortom, wat bijstellingen in de marge.

Wat is de oplossing?

De politiek moet gaan praktiseren wat ze predikt en zichzelf flexibel opstellen. De politiek moet de achterhaalde concepten voor de arbeidsmarkt loslaten en nieuwe paradigma creëren in plaats van zich te verschuilen achter zouteloze, risicovrije compromissen en 'een beetje sturen in de marge'. Minister Ascher had op een punt gelijk: er moet een grondige hervorming van de arbeidsmarkt komen. En niet alleen van de arbeidsmarkt, maar er moet ook een fundamentele denkomslag komen ten aanzien van de financiering van ons sociale stelsel! 'Grondig' betekent in mijn opvatting niet een snelle, ondoordachte oplossing die voortkomt uit een politiek compromis voor de korte termijn. Daar hebben we er de laatste kabinetsperiode genoeg van gehad. Het zal gedegen onderzoek en een uitgebreide, brede maatschappelijke discussie vergen om tot een grondige hervorming te komen. Neemt het nieuwe kabinet deze historische verantwoordelijkheid en gaat zij deze brede maatschappelijke discussie entamineren?

Ik ben niet voor 'jumping to conclusions and solutions', maar om die discussie mee aan te jagen wil ik hier wel mijn onuitgewerkte, versimpelde oplossingsrichting geven: Toegevoegde waarde wordt in de toekomst niet meer gecreëerd op basis van arbeid, maar op basis van automatisering (= puur kapitaal). De financiering van het sociale stelsel moet daarom gebaseerd worden op premies op automatisering en niet meer op basis van werkgever -, en werknemerspremies op arbeid. Deze premieberekening is eenvoudig: een percentage van de gemaakte omzet die bedrijven maken. Omzet is onmiskenbaar vaststelbaar. Deze reset vereenvoudigt het hele stelsel. De premies kunnen volledig aan de werkgeverszijde, de kapitaalzijde, gelegd worden. Indirect komt daar nu het geld van de werknemerspremies tenslotte ook vandaan. Bedrijven die gebruikmaken van menselijke arbeid kunnen dan een premiekorting genieten op basis van de hoeveelheid arbeid die door werknemers verricht wordt. Dit kan met een omgekeerde systematiek van de huidige arbeidspremie berekening. Dat hoeven hoeft dus niet opnieuw uitgevonden te worden.

Deze disruptieve benadering heeft vanzelfsprekend (internationale) implicaties op het gebied van investeringsklimaat. We kunnen er echter van uitgaan dat het probleem wereldwijd opgaat en de oplossing dus ook. Waarschijnlijk gebeurd dit, internationaal gezien, niet in gelijke tred, maar Nederland kan hiermee haar palmares op het gebied van handelsgeest en ondernemingskwaliteiten uitbreiden door met deze vernieuwing voorop te lopen.

Wat zijn de implicaties?

Hoe kunnen we de inkomens garanderen voor de meerderheid van de mensen die in de toekomst geen baan meer hebben en wat betekent dit qua bestaans zingeving voor al die mensen die geen werk meer zullen hebben? Ik ben niet tegen een basisinkomen voor iedereen, maar ook dit onderwerp moet in de brede, maatschappelijke discussie over de arbeidsmarkt meegenomen worden. Een geïsoleerde 'free chees for everyone' benadering zou mogelijk een internationaal aanzuigende werking kunnen hebben. Ik ben er echter van overtuigd dat we, zonder de term basisinkomen te gebruiken, in de huidige systematiek al veel kunnen vereenvoudigen en een basisinkomen kunnen benaderen. Feitelijk hebben we al een soort basisinkomen in velerlei vormen. Zonder de armoede en armoede gerelateerde problematiek aan de onderkant van de samenleving te willen bagatelliseren kunnen we immers gelukkig concluderen dat in Nederland weinig mensen doodgaan van de honger. Werk vormt een belangrijke zingevinggrond, maar niet de enige. Sport, cultuur en zorg vormen ook belangrijke zingevingdomeinen. Bij een volgende gelegenheid zal ikop de laatste punten verder ingaan. Verontrust u dit alles? Geen probleem. U kunt het ontkennen en wegwuiven of er iets mee doen!

Graag ontvang ik lezersreacties op mijn voorstel om de financiering van het sociale stelsel in de toekomst te verleggen van arbeid naar de mate van automatisering op basis van de omzet.

Mail Jaap

Stem mee in de Wekr voorverkiezing

Dit is een blog van Jaap Cleutjens, Business Coach I-innovate.biz.

Als Business Coach heb ik altijd een oog gericht op de actuele werkelijkheid en een oog gericht op de verdere toekomst.

Niemand kan de toekomst voorspellen, maar intuïtie, interpretatie van feiten in het heden, en inschatting van de impact van technologie dragen bij aan het tot stand komen van visie.

Stem mee in de Wekr voorverkiezing

Interessant in dit verband is het boek 'Race Against the Machine', 2011, Authors: Erik Brynjolfsson, Director of the MIT Center of Digital Business and Andrew McAfee, Principal Research Analist of the MIT Center of Digital Business) , eISBN: 978-0-9847251-0-6

Artikel: 'Technology isn't working', The Economist.

Artikel: "Why the digital revolution is realy just getting started', Forbes.

Whiteboard animation: The Crisis of Capitalism