door Henk van Opstal

.

Burger de dupe van fraudebestrijding

Olifanten op weg naar een drinkpoel kiezen de makkelijkste weg. De weg die het kortst is en de minste weerstand oplevert. Wij mensen zijn niet anders. Bedenkt de gemeente hoe het fietspad aangelegd moet worden, kiezen wij ervoor om over het drassige grasveldje onze weg te verkorten. Olifantenpaadje wordt dit fenomeen door planologen genoemd.

Rationeel of menselijk gedrag?

Deze olifantenpaadjes zien we overal terug waar regels bedacht zijn vanachter een bureau. Regels gaan namelijk uit van rationeel gedrag. Echter, menselijk gedrag is moeilijk te voorspellen. Net als bij dieren. Wij zoeken ons eigen ‘pad’. Emoties, intuïtie, associatie en impulsen zorgen voor afwijkend gedrag. Toch leggen bedrijven en de overheid ons bergen met regels en sancties op, om fraude te ontmoedigen.

Harde aanpak

“Werkende burgers en ondernemers moeten er op kunnen vertrouwen dat de overheid fraude en oneerlijke concurrentie hard aanpakt.” Met deze harde woorden introduceerde Minister Kamp de nieuwe Fraudewet. Een wet die oneerlijk gebruik van sociale voorzieningen hard moest aanpakken door onder andere hoge boetes op te leggen.
Met deze wet wou de Minister laten zien dat fraude niet getolereerd wordt. En terecht! In mijn vorige blog 'Wat levert fraudebestrijding op?' schreef ik hier al over. Door het niet aanpakken van fraude zakt het moraal. Door het opleggen van te zware regels en straffen ook.

Burger de dupe

De wet pakte anders uit dan de Minister voor ogen had. Niet de fraudeur, maar de burger werd gepakt. En hard ook. Een foutje, een vergissing, niet begrijpen of zelfs een fout bij de betreffende instantie kwam de burger duur te staan. Het oordeel van de Nationale Ombudsman was keihard. De wet straft hard, maar doet niets aan betere opsporing of het verbeteren van de processen. Anton heeft gelukkig weer werk. Niet voor voldoende uren, maar toch. Hij wilt de nieuwe situatie doorgeven aan het UWV via zijn digitale dossier. Daar ziet hij dat alle gegevens er al staan. ‘Da’s mooi geregeld’, denkt hij. ‘Dan hoef ik dat niet meer te doen.’ Helaas denkt het UWV daar anders over. Hij had zijn gegevens ook zelf nog moeten doorgeven. Daarom krijgt hij flinke boete van duizenden euro’s. {bron: rapport ‘Geen fraude, toch boete’ Nationale Ombudsman dec 2014}

Niet moedwillig

De burger moet alle informatie doorgeven die van invloed is op een sociale voorziening, zoals een WW-uitkering. Ook de Ombudsman constateerde dat de burger vaak niet moedwillig deze regels overtreedt. Onder andere de complexe regelgeving en subjectief onvermogen (vergissing, misverstand, persoonlijke omstandigheden) zorgen ervoor dat de burger niet aan haar inlichtingenplicht voldoet. De burger wilt wel en probeert ook. Bewandeld, vaak onbewust, haar eigen olifantenpaadje.

Spontaan naleven regels

Als er massaal gebruik wordt gemaakt van olifantenpaadjes, is er dan nog wel sprake van fraude? De overheid, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven bieden diensten aan om mensen te helpen. Om ze van dienst te zijn. Regels en processen moeten ervoor zorgen dat de dienst ook bij de burger/klant terecht komt. Dat de burger/klant er op de juiste wijze gebruik van kan maken. En het liefst moet het de burger zo min mogelijk moeite kosten. Als mensen massaal een ander pad kiezen, moet je je afvragen waarom. Een slimme organisatie leert van olifantenpaadjes. Analyseert waarom ze er zijn. Kijkt of de regels daarop aangepast kunnen worden. Hiermee krijg je efficiëntere processen die spontaan opgevolgd worden. Je krijgt meer zicht op de gaten waar fraudeurs gebruik van maken. En je kunt meer investeren in het opsporen en vervolgen van de echte fraudeur.

Henk van Opstal

Henk van Opstal van VOConsultancy heeft 40 jaar ervaring in fraudeonderzoek. Zijn werk kenmerkt zich door het motto: "Achter elke situatie zit een persoonlijk verhaal. Het is de kunst de oplossing voorop te stellen, maar de menselijke kant niet uit het oog te verliezen".

De blog van Henk is eerder verschenen op Linkedin.

.

Henk op Linkedin

.

VOConsultancy helpt fraude voorkomen, detecteren en onderzoeken